Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі

 

М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті

 

 

 

 

«Экономикалық теория» кафедрасы

 

 

 

 

«Экономикалық теория» пәні бойынша СӨЖОБ жүргізуге арналған

 

 

 

 

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУ

 

050509 «Қаржы», 050508 «Бухгалтерлік есеп», 050507 «Экономика», 050510 «Мемлекеттік және жергілікті басқару», 050506 «Менеджмент», 050511 «Маркетинг» мамандықтарының студенттері үшін

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Шымкент 2006

 

 


Құрастырғандар: аға оқытушы Г.М.Жуманова

                              оқытушы Э.А.Оразалиева

 

 

 

«Экономикалық теория» пәні бойынша СӨЖОБ жүргізуге арналған әдістемелік нұсқау.-Шымкент. ОҚМУ. 2006—бет

 

 

 

«Экономикалық теория» пәні бойынша СӨЖОБ жүргізуге арналғанәдістемелік нұсқау экономикалық мамандықтар бойынша мемлекеттік білім беру стандарттары талабымен сәйкес және кредиттік білім беру жүйесіне сай барлық мамндықтар мен дайындық бағыты үшін жасалған типтік бағдарлама негізінде құрылған.

 

 

 

Сарапшы:          «Экономикалық теория» кафедрасының доценті В.Ю.Шерстюк.

 

 

«Экономикалық теория» пәні бойынша СӨЖОБ өткізуге дайындалу үшін экономикалық мамандықтар студенттеріне арналған

 

 

 

 

 

М.Әуезов атындағы ОҚМУ-нің ғылыми-әдістемелік Кеңесімен баспаға ұсынылған (№ хаттама «--»--2005ж)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

© М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті, 2005ж.

 


Мазмұны

КІРІСПЕ

 

  1. СӨЖОБ орындау үшін әдістемелік нұсқау
  2. СӨЖОБ-тың орындалу кестесі
  3. №1 СӨЖОБ тапсырмасы «Сұраныс пен ұсыныс теориясының негізі»
  4. №2 СӨЖОБ тапсырмасы  «Кәсіпорын және басқару»
  5. №3 СӨЖОБ тапсырмасы «Кәсіпорынның шығыны және кірісі»
  6. №4 СӨЖОБ  тапсырмасы «Ұлттық экономика жүйе ретінде»
  7. №5 СӨЖОБ  тапсырмасы «Мемлекет нарықтық экономикада»
  8. СӨЖОБ тапсырмаларын орындау үлгілері

8.1. №1 СӨЖОБ тапсырмасын орындау үлгісі «Сұраныс пен ұсыныс теориясының негізі»

     8.2. №2 СӨЖОБ тапсырмасын орындау үлгісі «Кәсіпорын және басқару»

      8.3. №3 СӨЖОБ тапсырмасын орындау үлгісі «Кәсіпорынның шығыны және кірісі»

      8.4. №4 СӨЖОБ  тапсырмасын орындау үлгісі «Ұлттық экономика жүйе ретінде»

     8.5. №5 СӨЖОБ  тапсырмасын орындау үлгісі «Мемлекет нарықтық экономикада»

 

Ұсынылатын әдебиеттер тізімі.

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

        «Экономикалық теория негізі» курсы барлық мамандықтар мен дайындық бағыттарында жүргізілетін базалық пән болып табылады. Аталған пән студенттерге экономика жүйе ретінде екендігін, негізгі түсініктері, экономикалық дамыдың категориялары, заңдары жайында мәлімет береді. Бұл өз бетінше ойлай білетін және жауапты шешім қабылдай алатын экономикалық білімді мамандықтарды тәрбиелеуге әсер етеді.

       «Экономикалық теория» пәнінің мақсаты мыналар болып табылады:

-нарықтық экономика жөніндегі біртұтас білім жүйесін қалыптастыру;

-өндіріс, материалдық көмектерді бөлу мен қолданудағы және шектеулі ресурстар әлеміндегі адамдар әрекетін түсіндіру;

-көптеген микро және макрокөрсеткіштер есебіндегі теория мен тәжірибесін меңгеруге көмек көрсету;

-экономикалық ойлау стилін қалыптастыру.

       «Экономикалық теория» курсынан алған теориялық білімдерін бекіту үшін әдістемелік нұсқауда тапсырмалар берілген, сонымен қатар студенттерге нақты жағдайларды шешуге және дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік беретін кейбір тапсырмалардың орындау үлгілері де көрсетіледі.

        Қазіргі таңда университетте студенттерді кредитті оқыту жүйесі бойынша оқыту тәжірибеленіп жатыр. Бұл жүйеге сәйкес студенттерге СӨЖОБ үшін 30 сағат беріледі. Аталған пәнді меңгеруде студент бес бақылау тапсырмасын орындап, сол бойынша емтиханға кіруге рұқсат алуы тиіс.

        СӨЖОБ-та берілген тапсырмалар оқу жоспарлары мен курстың оқу бағдарламасымен сәйкестендіріліп құрылған. СӨЖОБ-қа ұсынылып отырған тапсырмалар күрделілік деңгейімен ажыратылады, бірақ олардың кез-келгенін белгілі бір оқулық немесе оқу құралын меңгеру арқылы шешуге болады.

        Ұсынылған тапсырмалар мақсаты- өндірілген есеп пен альтернативті нұсқалар сараптамасы негізінде студентке көмек беру, басқару шешімдерінің оптималды таңдауын қамтамасыз ету және олардың қорытындысын кәсіпорын (фирма), мемлекет және әлемдік масштаб деңгейінде есептеу. Берілген тапсырмаларды шешу үшін студенттерге оқу курсының жекелеген бөлімдерін ғана емес, арнайы қосымша әдебиеттерді де тереңірек меңгеруді қажет етеді.

      Көрсетілген бөлімдер бойынша ұсынылған әдебиеттермен, ақпараттармен жүргізілген жүйелі жұмыс тұрақты дағдыларды қалыптастыруды қамтамасыз етеді, тәжірибелік жағдайларда дұрыс бағыт алуға және талдауға мүмкіндік береді.

 

1. СӨЖОБ –ты орындау үшін әдістемелік нұсқау

 СӨЖОБ-тағы тапсырмалар жеке дәптерге немесе Word форматындағы файлда рәсімделеді. Тапсырманың толық мәтіні, содан соң шешімі келтіріледі.

         Әрбір жұмыстың басында студенттің сынақ кітапшасының соңғы саны бойынша анықталатын нұсқа саны көрсітіледі. Мысалы сынақ кітапшасының номері -05-206 болса, нұсқа саны-6. Егер соңғы сан нөлге тең болса, онда нұсқа саны 9-ға тең деп саналады.

       СӨЖОБ тапсырмасын орындауға кіріспес бұрын сұрақтың теориялық жағын қарастырыңыз. Тапсырманы орындауда бірізділік принципін ұстаңыз, олардың кезектілігі нақты ой желісіне құрылады, ал қиындық біртіндеп ұлғая береді.

       Тексеріліп болған соң СӨЖОБ студентке пікірмен бірге қайтарылып беріледі. Барлық түзетулер мен толықтырулар негізгі жұмыс жазылған дәптерде орын алады, бірақ негізгі жұмыс мәтінде емес, оның соңына жазылады.

       Егер материалды меңгеру және СӨЖОБ тапсырмасын орындау процесінде қиындықтар туындаса, студент «Экономикалық теория»  кафедрасының оқытушысынан кеңес сұра алады (бас ғимарат, 406 кабинет).

        Барлық тапсырмалар дер кезінде тапсырылуы тиіс. Кешіктіріліп орындалған тапсырмалар автоматты түрде минималды балл бойынша бағаланады.

 

2. СӨЖОБ-тың орындалу кестесі

 

    №

 

 

СӨЖОБ тақырыбы мен мазмұны

СӨЖ тапсырмасы

Бақылау түрі

Тапсыру мерзімі

Баллдар

Max/min

 

І Модуль. Экономикалық теория пәні, объектісіжәне зерттеу әдістері.

1

1 Тақырып. Сұраныс пен ұсыныс теориясының негізі.

   Нарықтық тепе-теңдіктің, сұраныс пен ұсыныстың ерекшілігін және тұтынушының баға мен кіріс өзгерісі кезідегі іс-әрекетін анықтау. Тұтынушының іс-әрекеті

 1тапсырма

Қорғалатын жазба жұмысы

13.03 –

18.03

 

4/2

 

ІІ Модуль. Жеке ұдайы өндірістің мәні мен заңдылықтары.            

2

2 Тақырып. Кәсіпорын және басқару. Кәсіпкерлік.      

Қазіргі жағдайдағы фирманың стратегиясы фирманың ұйымдастырушы құрылымы. Кіші, орта және ірі бизнес, олардың проблемалары, ҚР экономикасында қолданудағы артықшылығы мен кемшілігі. ҚР-дағы кәсіпкерліктің даму ерекшеліктері. Менеджменттің қызметі мен нысаны. Нарықтағы ұстанымды бекітудегі менеджменттің рөлі. Маркетинг және оның элементтері жайлы түсінік. Маркетингтік зерттеу әдістері және фирма стратегиясы. Жарнама, тауарлық белгі, лизинг.

        2 тапсырма

Қорғалған жазба жұмысы  

 

27.03-

01.04

 

 

4/2

3

3 Тақырып. Кәсіпорынның шығындары мен кірісі.

Өндіріс көлемінің өсуі кезіндегі тұрақты, ауыспалы және орташа шығындардың динамикалық ерекшелігі. Шекті шығындар және олардың өндіріс стратегиясындағы рөлі. Жеке фирма мен ұлттық экономика үшін өнімділіктің    өсу маңызы. Өндіріс жүйесіне әсер етуші факторлар. Еңбек ақының негізгі түрлері мен жүйелері. Экономикалық пайданың көздері. Монополиялық пайданың көздері. Кәсіпкерлік табыс пен пайданың қызметтері.                           

        3 тапсырма

Қорғалған жазба жұмысы  

10.04 –

17.04

 

 

4/2

 

ІІІ Модуль. Ұдайы өндіріс ұлттық экономика деңгейінде       

4

4 Тақырып. Ұлттық экономика жүйе ретінде. 

Ұлттық есеп-шот жүйесінің негізгі макроэкономикалық көрсеткіштерін көрсету. Табыс пен өнім айналымының моделі. Қосылған құн концепциясы.          

 Макроэкономиканың мақсаты мен құралдары. Ұлттық экономиканың құрылымы. Қоғамдық еңбек бөлінісі –салалық құрылымның негізі. Экономикалық өсудің факторлары: табиғи ресурстар, еңбек ресурстары, инвестициялық факторлар, ҒТП.                                                        

        4 тапсырма

Қорғалған жазба жұмысы  

24.01 –

29.04

 

 

4/2

5

5 Тақырып. Нарықтық экономикадағы мемлекет.

Ақша-несие саясаты және оның құралы. Несие мәні мен түрлері. Банктердің атқаратын қызметтері. Мемлекеттік бюджет және оның тапшылығы. Қаржылық тетік және нарықты реттеу. Табыстарды қайта бөлудегі мемлекеттің рөлі. ҚР-ның әлеуметтік саясаты.

        5тапсырма

Қорғалған жазба жұмысы  

01.05 –

06.05

 

 

4/2

 

 

 

 

№1 СӨЖОБ тапсырмасы  »Сұраныс пен ұсыныс теориясының негізі»

Жұмыс үш тапсырмадан тұрады және курстың келесі сұрақтары бойынша білімін бақылайды: сұраныс пен ұсыныс теориясы, тұтынушы әрекеті, талғамсыздық ауысуы, бюджеттік сызық.

 

 

 

1-тапсырма

Тауарға деген Qd сұранысы мен Qs ұсынысы нұсқалар бойынша теңдеумен суреттеледі:

1 кесте

Нұсқалар

 Qd сұраныс көлемі

 Qs ұсыныс көлемі

№1

100-11Р

10 + 4Р

№2

840-160Р

20 + 40Р

№3

500 - 40Р

100 + ЮР

№4

600-60Р

80 + 20Р

№5

300-20Р

180+ ЮР

№6

240- 15Р

60+ ЮР

№7

160-25Р

-20 + 5Р

№8

80 -4Р

4Р

№9

40 -2Р

-26 + 4Р

 

Орындау қажет:

1.Сұраныс пен ұсыныстың айнымалылығын құру;

2.Теңдік бағаны және мөлшерін графикалық және аналитикалық әдіспен анықтау;

3.Өнімнің алғашқы бірлігін сатып алуға болатын максималды бағаны анықтау;

4.Тепе-теңдіктен 1 бірлік жоғары баға фиксациясы туралы қабылданған мемлекет шешімінің салдарын суреттеу;

5. 2 ақша бірлігі көлеміндегі аталмыш тауарды 1 бірлікке сатуда мемлекет бекіткен салық кезінде сатып алушы мен өндіруші не жоғалтатынын графикалық түрде көрсету.

 

 

2-тапсырма

Нұсқалар бойынша берілген кестелер негізінде таңдалған нұсқаға сәйкес нүктелі және доға икемділігін есептеу.

2-кесте

Нұсқалар

 Qd сұраныс көлемі

Qs ұсыныс көлемі, дана

Баға (Р)

теңге

Табыс (I)

теңге

Басқа тауардың бағасы Ро, теңге

Табу керек

№1

Qd1=100

Qd2=120

Р1=20

Р2=18

 

 

Эdр

№2

Qd1=500

Qd2=450

Р1=10

Р2=15

 

 

Эdр

№3

Qd1=50

Qd2=38

Р1=120

Р2=130

 

 

Эdр

№4

Qs1=80

Qs2=100

Р1=12

Р2=14

 

 

Эsр

№5

Qs1=70

Qs2=50

Р1=5

Р2=3

 

 

Эsр

№6

Qd1=20

Qd2=25

 

I1=400

 I2=480

 

Эd I

№7

Qd1=40

 Qd2=30

 

I1=500

 I2=480

 

Эd I

№8

Qdх1=15

 Qdх2=20

 

 

Ру1=5

Ру2=6

Эdху

№9

Qdх1=4

 Qdх2=1

 

 

Ру1=2

Ру2=6

Эdху

 

Сіз икемділігін анықтаған тауарға сипаттама беріңіз (қарапайым, нашар, өзараауыспалы, өзара толықтырушы, алғашқы қажеттілік тауарлары, сән-салтанат тауарлары).

 

 

 

3 тапсырма

3.1. суретте шоколад пен ірімшік сатып алушы Андрейдің екі айнымалы талғамсыздығы ұсынылған, сонымен бірге АВ бұрынғы бюджетті сызығы және АС жаңасы көрсетілген. М және N нүктелері-120 теңгеге тең ақшалай кіріс кезіндегі тұтынушы тепе-теңдігінің нүктелуі.

 

 

         

 Орындау қажет:

а) шоколад бағасы мен ірімшік бағасын табу;

ә) АС жағдайындағы АВ бюджетті сызығының қозғалысы неге негізделгенін түсіндіру;

б)АВ және АС сызығының иілу бұрышын табу;

в)бюджетік сызықтағы тұтынушы тепе-теңдігі нүктелерінің орналасу неге байланысты екенін түсіндіру.

 

4. №2 СӨЖОБ тапсырмасы »Кәсіпорын және басқару. Кәсіпкерлік».

      Жұмыс бизнес-жоспар құрудан тұрады.

      Іс-әрекетті ұйымдастырушы бизнес-жоспар құрудан бастауы тиіс. Жоспар өндірістің анағұрлым маңызды сұрақтарының алдын-ала болжамын қамтамасыз етуін және негізгі қаржылық қажеттілік пен қорытындының шамасын көрсетуі тиіс.

      Жоспар сұрақтарды шешу үшін, несие алу үшін, байсалды басқарушы мен техникалық құрамды тарту үшін, өзіндік капиталды қолданудың нәтижелілігі үшін қажет.

       Бизнестің жоспары-бұл кәсіпорын қызметінің қысқа мерзімдегі бағдарламасы. Оның ішіне күтілетін табыс пен шығынның шамасы, кәсіпорын қызметіндегі көзделген мақсаттар бойынша нақты шаралар кіреді.

 

5.№3 СӨЖОБ тапсырмасы »Кәсіпорын шығындары мен табысы»

 

Жұмыс үш тапсырмадан тұрады және курстың келесі сұрақтары боцынша білімдерін тексереді: кәсіпорынның шығындары мен табысы, бәсеке және бәсекелестік күрестің әдістері.

 

1-тапсырма

Фирма жетілген бәсекелестік жағдайында жұмыс істейді. Ұсынылып отырған 3кесте негізінде жалпы шығындар (ТС), бір айдағы өндіріс көлемі (Q) және тауар бағасы (Р) туралы қажетті көрсеткіштерді есептеңіз және қорытынды жасаңыз.

 

 

3-кесте

 1нұсқа

 2 нұсқа

 3 нұсқа

1

Q

ТС

P

Q

ТС

P

Q

ТС

P

0

28

 

0

8

 

0

18

 

1

48

25,0

1

12

7,0

2

32

8,0

1

63

 

2

17

 

4

40

 

3

73

 

3

24

 

6

54

 

4

96

 

4

35

 

8

73

 

5

128

 

5

47

 

10

92

 

 4 нұсқа

 5 нұсқа

 6 нұсқа

Q

ТС

P

Q

ТС

P

Q

ТС

P

0

18

 

0

19

 

0

20

 

2

38

15,4

2

34

12,0

3

33

9,0

4

62

 

4

46

 

6

55

 

6

89

 

6

64

 

9

85

 

8

120

 

8

86

 

12

125

 

10

152

 

10

110

 

15

180

 

                 7 нұсқа

 8 нұсқа

 9 нұсқа

Q

ТС

P

Q

ТС

P

Q

ТС

P

0

30

 

0

20

 

0

22

 

3

40

10,0

1

26

15.0

1

47

13,0

6

55

 

2

36

 

2

61

 

9

75

 

3

48

 

3

72

 

12

103

 

4

66

 

4

90

 

15

115

 

5

98

 

5

115

 

 

Орындау қажет:

а)тұрақты FC,ауыспалы VC, шекті MC, орташа жалпы ATC, орташа ауыспалы AVC шығындарды есептеу;

б) айнымалы ATC, AVC, MC, MR құру және өндірістің орнықты көлемін анықтау;

в) қандай өнімді шығарғанда фирма ең тұтас пайда (шығын) табатынын анықтау.

 

 

2-тапсырма

4 кестеде берілген мәліметтер ненгізінде орташа тұрақты, орташа ауыспалы, жалпы және шекті шығындарды анықтаңыз.

 

4 кесте

Өндірілген өнім саны,Q, дана

Тұрақты шығындар  

FC тг.

Ауыспалы шығындар 

VC, тг.

1 нұсқа 

 

0

110

0

 

1

110

90

 

2

110

140

 

3

110

180

 

4

110

240

 

5

110

350

 

2 нұсқа 

 

0

120

0

 

1

120

90

 

2

120

140

 

3

120

180

 

4

120

240

 

5

120

350

 

3 нұсқа 

 

0

140

0

 

1

140

90

 

2

140

140

 

3

140

180

 

4

140

240

 

5

140

350

 

4 нұсқа 

 

0

160

0

 

1

160

90

 

2

160

140

 

3

160

180

 

4

160

240

 

5

160

350

 

5 нұсқа 

 

0

150

0

 

1

150

90

 

2

150

140

 

3

150

180

 

4

150

240

 

5

150

350

 

6 нұсқа 

 

0

130

0

 

1

130

90

 

2

130

140

 

3

130

180

 

4

130

240

 

5

130

350

 

7 нұсқа 

 

0

170

0

 

1

170

90

 

2

170

140

 

3

170

180

 

4

170

240

 

5

170

350

 

8 нұсқа 

 

0

190

0

 

1

190

90

 

2

190

140

 

3

190

180

 

4

190

240

 

5

190

350

 

9 нұсқа 

 

0

205

0

 

1

205

90

 

2

205

140

 

3

205

180

 

4

205

240

 

5

205

350

 

 

3 тапсырма

Таңдаған нұсқаға сай тапсырманы орындаңыз.

1нұсқа. Бір салада А және Б екі фирмасы жұмыс жасайды. А фирмасы  және 4 жағдайда 420 данаға тең жалпы шығарылымның 70 % өндіреді. А және Б фирмаларындағы өнім бірлігінің өзіндік құны бірдей, яғни 20 теңгеге тең. Берілген матрица негізінде жалпы пайданы және 4 жағдайдағы әрбір фирманың пайдасын анықтаңыз. Салада жалпы пайда алуға қай жағдай өте ыңғайлы деп есептейсіз.

 

2 нұсқа. Олигополиялық нарықта біртекті тауар шығаратын екі фирма әрекет етеді. Екі фирма да нарықтың теңдей үлесіне ие және тауарға бірдей баға орнатады. Төмендегі 5 кестеде әрбір фирманың тауарға деген сұранысы мен шығыны жайлы мәлімет берілген

 

 

5 кесте

Баға (тенге)

Сұраныс көлемі (д.)

Өнім көлемі      (д.)

Жалпы шығындар (тенге)

10

5

5

45

9

6

6

47

8

7

7

50

7

8

8

55

6

9

9

65

 

1.            Әрбір фирма өз тауарының бағасын анықтауда оның бәсекелесі де дәл осындай бағаны таңдайтынына сенімді болса, нарықта қандай баға бекітіледі?

2.                  Егер жоғарыдағы болжам сақталса, әрбір фирма шығарылымның қандай көлемін таңдайды?

3.            Нарықта ұзақ мерзімді перспективада жаңа фирмалар пайда болады ма?

4.        Осы екі фирманың өз тауарының бағасын бәсекелес бағасына төмендетуіне себеп бар ма? Бар болса, қандай?

 

3. нұсқа. Азамат N айына 600теңге еңбек ақы мөлшері бар инженерлік қызметтен бас тартып, кіші кәсіпорын ұйымдастырды. Оған банк есепшотына 30 мың теңге сомасын құрайтын өзінің жеке жинағын қолданды, осылайша ол өзіне ай сайын 2000 теңге көлеміндегі еңбекақыны тағайындады. Ол бір жылда материалдар мен құралдар үшін 22000 теңге, отын үшін 5000 теңге жаратты және жалдамалы жұмысшылардың еңбекақысына 3000 теңге көлеміндегі соманы бөлді. Егер банкідегі жылдық пайызы 24% құраса, анық және анық емес шығындар қай көлемді құрайды?

4 нұсқа. Азамат № айына 350 теңге еңбекақысы бар сантехниктік қызметтен бас тартып, жеке фирма құрды. Фирма үшін ол жалға берген кезде ай сайын 250 теңге көлемінде табыс әкелетін өз үйінің жеке бөлігін қолданды және өзіне айына 3000теңге көлеміндегі еңбекақы тағайындады. Іс-әрекетін іске асыру үшін ол 4000 теңге материалдар және отын алды, ал жалдамалы жұмысшылардың еңбекақысы үшін айына 5000 теңге бөлді. 1 айда түскен түсім 12250 теңгені құрады. Бухгалтерлік, экономикалық және қарапайым пайда көлемін анықтаңыз. Оған фирма ұйымдастыру керек пе еді?

 5 нұсқа. 6 кестеде келтірілген мәліметтер негізінде фирманың орташа және шекті өнімін анықтаңыз және сұрақтарға жауцап беріңіз.

а)масштабтан үнемдеудің кемуі қашан бастала бастайды?

б)еңбектің ең жоғары өнімділігіне қашан қол жеткізуге болады?

 

6 кесте

Жұмысшылар саны (Н)

1

2

3

4

5

6

7

Жалпы өнім   (ТР)

100

160

200

230

240

248

254

   

6 нұсқа. Бір ай көлеміндегі фирманың төмендегі мәліметтері бойынша бухгалтерлік және экономикалық шығындарды, пайданы есептеңіздер.

1)Фирма табысы -20000 теңге

2)Анық шығындар:

-шикізат-7000 теңге

-материалдар-2000 теңге

-электроэнергия-500 теңге

-жұмысшылар мен қызметкерлердің еңбекақысы-5000 теңге

3)Анық емес шығындар:

-фирма иесіне меншікті жеңіл көлікті пайдалануға 1200 теңге

-ғимаратқа төленетін жал-800 теңге.

7 нұсқа. Фирма бәсекелестік жағдайда тұр. Баға мен жалпы шығын кестеде берілген.

7 кесте

Өнім көлемі      Q, дана

Баға, Р, тенге

Жалпы шығын   ТС, тенге

0

7

3

1

6

5

2

5

6

3

4

7

4

3

8

5

2

14

6

1

24

 

 

 

 

1)максималды пайда нүктесін анықтаңыз және нарықта фирма өз өнімін қай бағамен сата алады;

2)-жалпы табыс

    -жалпы шығынға тең келетін тепе-теңдік жағдайында фирма қандай пайда ала алады;

3)қажетті мәліметтерді есептеп, кестеге еңгізіңіз.

8 нұсқа. Фирма қысқа мерзімде еңбек ресурстарын қолдануды түрлендіре алады, алайда қолданылып отурған капитал көлеміне әсер ете алмайды. 8 кесте мәліметтер негізінде еңбектің шекті өнімін (МР1) және еңбектің орташа өнімін (АР1) есептеңіз. Айнымалы МР1 және АР1 құрыңыз.

 

8 кесте

Еңбек шығыны (L)

0

2

4

6

8

10

Өнім көлемі (ТР)

0

36

80

122

156

178

 

9 нұсқа. Бір салада А және Б фирмалары жұмыс істейді. 1-жағдайда А фирмасы 120 өнім шығарады, ал Б фирмасы 100 өнім шығарады. Тұтынушылар сұранысы тұрақты және ол 220 өнімді құрайды. Фирмалардағы өнім бірлігіне кететін шығындар бірдей, ол 10 теңгеге тең. Берілген матрица негізінде 4-жағдайдағы әрбір фирманың жалпы пайдасын анықтаңыз. Қорытындыларды салыстырыңыз және шешім шығарыңыз.

 

 

                                      PA =15 руб

 

                                                                                        

   PБ =15 тенге

 

                               QA = 90 шт.

                                PA =15 руб

 

 QБ = 130 шт.

 PБ =14 руб

                                      QA = 150 шт.

                                      PA =14 руб

 

QБ = 70 шт.

 PБ =15 руб

 

                                   QA = 120 шт.

                                    PA =14 руб

 

QБ = 100 шт.

 PБ =14 руб

 

 

 

 

№ 4 СӨЖОБ  тапсырмасы. Ұлттық экономика жүйе ретінде.

 

Жұмыс үш тапсырмадан тұрады және курстың төмендегідей сұрақтарына білімін бекітеді: негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер,  оларды есептеу әдістемесі, әлеуметтік көрсеткіштер, теңсіздік пен елдегі жұмыссыздық деңгейі, экономикалық өсу.

 

1-тапсырма.

 

9 кесте мәліметтері бойынша ЖҰӨ, ҰТ және қолдағы бар табысты табыңыз;

9 кесте

Шоттар

Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Жұмысшылар еңбек ақысы 

6,0

5,8

60,2

6,4

6,7

4,8

4,9

5,2

5,6

Амортизация

0,5

0,7

0,8

0,7

0,9

2,0

2,1

2,4

2,6

Жалпы жеке ішкі            инвестициялар

0,7

0,8

0,9

0,8

0,9

2,3

2,3

2,7

2,8

Рента

0,1

0,15

0,2

0,18

0,3

0,3

0,4

0,6

0,2

Несие пайызы      

0,4

0,5

0,3

0,3

0,2

0,2

0,3

0,25

0,3

Таза   экспорт

-0,1

+0,1

+0,2

-0,1

-0,2

-0,2

-0,15

+0,4

+0,35

 Корпорация салығы

0,1

0,05

0,15

0,2

0,15

0,17

0,15

0,2

0,25

Корпорацияның қайтабөлген табысы    

0,2

0,15

0,3

0,5

0,6

1,2

1,4

2,4

3,0

Дивидент

0,2

0,15

0,17

0,1

0,25

0,3

0,4

0,5

1,5

Стипендия

0,3

0,2

0,25

0,5

0,4

0,5

0,3

1,1

1,6

Пенсия

2,0

2,5

3,0

2,8

3,2

3,3

3,5

3,1

4,0

Бизнеске салынған қосымша салық

1,1

1,5

1,8

1,8

1,9

2,0

2,0

2,3

2,5

 

Орындау қажет:

а)барлық кірістер сомасы бойынша ЖҰӨ табыңыз;

б)ұлттық табыс көлемін есептеу (ҰТ);

в)қолдағы бар табысты есептеңіз .

 

2-тапсырма

10 кесте мәліметтері бойынша елдегі теңсіздік деңгейін есептеңіз.

Орындау қажет:

а)Лоренц айнымалылығын құру;

б)табыс концентрациясының шамасын есептеу;

в)табыс дифференцациясының деңгейлі шамасын анықтау.

 

 

 

10 кесте

Нұсқалар

Төменгі

10%

11

10%

III

10%

IV

10%

V 10%

VI

10%

VII

10%

VIII

10%

IX

10%

Жоғарғы

10%

1

3,0

2,9

4,5

5.8

7,5

9.0

11,0

13.5

24,0

18,8

2

3,5

3.0

5.0

4,3

7.0

8,5

12,1

12.5

18,0

26,1

3

3,2

3,6

4.8

5.7

8.0

8.4

9,5

15.0

20.0

21,8

4

4,0

4Д

4,5

5,0

7.5

8.0

12,0

17.0

18.0

19,9

5

2,5

3,0

3,7

4,8

8,0

10,0

12,0

17,0

20,0

19.0

6

2,3

4,5

4,7

6,0

7,5

10,2

14.1

16,7

18,5

15,5

7

1,9

2,5

4,3

5,0

6,8

8,4

9,0

12,0

16,0

34,1

8

2,7

3.1

4.2

5.6

7.1

8.5

9.9

15,0

21.0

22,9

9

2,4

3,5

4.7

5,8

6.2

7.5

10.0

12,0

20.0

27,9

 

3 тапсырма

Таңдалған нұсқаға сәйкес тапсырманы орындау қажет.

1 нұсқа. Мынандай ақпараттар бар:

-жұмыспен қамтамасыз етілгендер саны-90млн. адам;

-жұмыссыздар саны-10млн. адам.

1)Жұмысыздық деңгейін анықтаңыз;

2)Бір айдан соң жұмысы бар 90 млн. адамның 0,5 млн. адамы жұмыстан босатылған;

Ресми тіркелген жұмыссыздар есебінен  1млн. адам жұмыс іздеуді

тоқтатты. Ендігі кездегі мыналарды анықтаңыз:

-жұмысы барлар саны;

-жұмыссыздар саны;

-жұмыссыздық деңгейі.

2 нұсқа. 11 кестеде нақты және потенциалды ЖҰӨ көлемі келтірілген (млрд. дол.). 1990 жылы 6% жұмыссыздық деңгейінде толық жұмысбастылық жағдайында экономика дамыды.

 

11 кесте

Жылдар

Потенциалды ЖҰӨ

Нақты ЖҰӨ

1990

3000

3000

1991

3800

3705

1992

4125

3712,5

 

А) 1991 жылға қатысты мәліметтер бойынша мынаны есептеңіз:

-нақты және потенциалды ЖҰӨ көлемі арасындағы айырмашылық.

-Оукен заңын қолдана отырып, 1991 жылы жұмыссыздық деңгейін анықтаңыз.

 

Б)1992 ж. қатысты мәліметтер бойынша есептеңіз:

--нақты және потенциалды ЖҰӨ көлемі арасындағы айырмашылық.

-Оукен заңын қолдана отырып, 1992 жылы жұмыссыздық  деңгейін анықтаңыз.

3нұсқа. 12 кесте мәліметтері бойынша ЖҰӨ және  ЖІӨ-ді есептеңіз.

 

12 кесте

Фирмалар

Қолданылған еңбек құралдарының құны  

Амортизация

Еңбек ақысы    

Пайда 

Нан заводы

40

10

50

40

Пиво заводы

60

12

45

70

Консалтингтік  фирма «WEST»(Англия)

15

10

20

24

Фирма филиалы «Sony»

8

15

5

7

ТЭМЗ

100

20

30

25

 

4 нұсқа. Бір жылда номиналды ЖҰӨ 2,8 млрд. доллардан 3,2 млрд. долларға дейін өсті. Дәл сол кезеңде баға 3,6 % деін өсті. Абсолютті және относитілді көлемде нақты ЖҰӨ қалай өзгерді?

 

5-нұсқа. 13 кесте бойынша келесі көрсеткіштерді анықтап табыңыздар.

13 кесте

Жыл

Халық     (млн. адам)

Нақты ЖҰӨ                    (млрд. дол)

Адам басына шаққандағы ЖҰӨ          (долл.)

1

30

9

 

2

60

24

 

3

90

45

 

4

120

66

 

5

150

90

 

6

180

99

 

7

210

105

 

 

а) адам басына шаққандағы нақты ЖҰӨ көлемін (жауаптарын кестеге толтырыңыз;

б)ЖҰӨ өсімінің –жылмен салыстырған кездегі 2-жыл бойынша абсолютті мөлшері;

в)ЖҰӨ-ді 3-жылмен салыстырғанда 4-жылдағы өсімі %;

г)ЖҰӨ адам басына шаққандағы 6-жылмен салыстырғанда 7-жылдағы өсімі.

6-нұсқа. Фирма 5 мың теңгеге тігін машинасын алып, оны жалға бермекші. Ол оған 4 жылда 1,5 мың теңге көлемінде таза табыс әкелді. Егер банкте пайыз -10% болса, фирмаға осы бағада тігін машинасын алу тиімді ме?

7-нұсқа. Фирма 5,7 мың теңгег жазу машинасын алып, оны жалға бермекші. Ол оған теңдей емес сомада таза табыс алып келеді: 1-жылы—2мың теңге; 2-жылы—1,5мың теңге; 3-жылы—1,8 мың теңге;-жылы—2мың теңге. Егер банк пайызы -10% болса, фирмаға осы бағада жазу машинасын алу тиімді ме?

8-нұсқа.14-кестеде келтірілген мәліметтер негізінде анықтаңыз:

 

Жыл

Еңбек уақыты    

(сағат)

Еңбек өнімділігі  (долл.)

Нақты ЖҰӨ көлемі   (долл.)

1

1000

100

 

2

1000

105

 

3

1100

105

 

 а)әрбір жылдағы нақты ЖҰӨ көлемі (алынған мәліметтерді кестеге енгізіңіз);

б)1-жылға қарағанда 2-жылдағы еңбек өнімділігі қанша пайызға өсті? Осының салдарынан ЖҰӨ нақты көлемі неше пайызға көбейді?

в)2-жылға қарағанда 3-жылы еңбек көлемі неше пайызға өсті? Осының салдарынан нақты ЖҰӨ көлемі неше пайызға көбейді?

9-нұсқа. Бір жылда номиналды ЖҰӨ 3-тен 3,8 млрд. долларға дейін өсті. Сол кезеңде бағалар  4,5%-ға өсті. Абсолютті көлемі мен қатынасына қарай нақты ЖҰӨ қалай өзгереді?

 

№5 СӨЖОБ тапсырмасы. «Нарықтық экономикадағы мемлекет»

Жұмыс екі тапсырмадан тұрады және курстың төменгідей сұрақтарына білімділігін тексереді: өндірістің тең салмақты көлемі және мультипликактор, Лаффер қисығы, халықаралық сауда теориясы.

1-тапсырма

Төмендегі тоғыз нұсқада келтірілген мәліметтерді негізге ала отырып өндірістің теңсалмақты көлемін анықтаңыз және С, С+І, С+І+G, С+І+G+NX қисықтарын құрыңыз.

Орындау қажет:

а)Тұтыну (МРС) және сақтауға (МРS) деген шекті бейімділігі есептеу;

б)барлық маңыздағы табыстар үшін, тұтыну (АРС) және сақтауға деген орташа бейімділікті есептеу;

в)мультипликаторды анықтаңыз;

г)тұтыну (С); тұтыну және инвестициялар (С+І);  тұтыну, инвестициялар және мемлекеттік сатып алу (С+І+G) қисықтарын құру;

д)өндірістің тең салмақты көлемін табу.

 

15-кесте

Өндіріс пен табыс деңгейі      

 

 

 

 

1 нұсқа  

2 нұсқа 

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

100

125

25

50

30

-5

150

100

50

60

-10

200

200

25

50

30

-5

200

100

50

60

-10

300

275

25

50

30

-5

250

100

50

60

-10

400

350

25

50

30

-5

300

100

50

60

-10

500

425

25

50

30

-5

350

100

50

60

-10

600

500

25

50

30

-5

400

100

50

60

-10

700

575

25

50

30

-5

450

100

50

60

-10

800

650

25

50

30

-5

500

100

50

60

-10

 


Өндіріс пен табыс деңгейі      

 

3 нұсқа 

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

100

120

20

20

30

-10

200

200

20

20

30

-10

300

280

20

20

30

-10

400

360

20

20

30

-10

500

440

20

20

30

-10

600

520

20

20

30

-10

700

600

20

20

30

-10

800

680

20

20

30

-10

 

 

 

 

 

Өндіріс пен табыс деңгейі      

 

4 нұсқа   

5 нұсқа   

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

400

425

25

100

30

-5

450

100

50

70

-20

500

500

25

100

30

-5

500

100

50

70

-20

600

575

25

100

30

-5

550

100

50

70

-20

700

650

25

100

30

-5

600

100

50

70

-20

800

725

25

100

30

-5

650

100

50

70

-20

900

800

25

100

30

-5

700

100

50

70

-20

1000

875

25

100

30

-5

750

100

50

70

-20

1100

950

25

100

30

-5

800

100

50

70

-20

 

Өндіріс пен табыс деңгейі      

 

 

6 нұсқа 

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

400

420

20

40

80

-20

500

500

20

40

80

-20

600

580

20

40

80

-20

700

660

20

40

80

-20

800

740

20

40

80

-20

900

820

20

40

80

-20

1000

900

20

40

80

-20

1100

980

20

40

80

-20

 

 

Өндіріс пен табыс деңгейі      

 

 

7 нұсқа 

8 нұсқа 

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

600

625

50

25

160

-10

620

20

40

60

-20

700

700

50

25

160

-10

700

20

40

60

-20

800

775

50

25

160

-10

780

20

40

60

-20

900

850

50

25

160

-10

860

20

40

60

-20

1000

925

50

25

160

-10

940

20

40

60

-20

1100

1000

50

25

160

-10

1020

20

40

60

-20

1200

1075

50

25

160

-10

1100

20

40

60

-20

1300

1150

50

25

160

-10

1180

20

40

60

-20

 

Өндіріс пен табыс деңгейі      

 

 

9 нұсқа 

 

C

 

 

 

 

 

I

 

G

Экспорт

импорт

600

650

150

50

90

-40

700

700

150

50

90

-40

800

750

150

50

90

-40

900

800

150

50

90

-40

1000

850

150

50

90

-40

1100

900

150

50

90

-40

1200

950

150

50

90

-40

1300

1000

150

50

90

-40

 

2-тапсырма

Өз нұсқаңызға сай тапсырмаңызды орындаңыз

1-нұсқа. 16 кесте мәліметтер негізінде Лаффер қисығын сызыңыз және пайданың салық алуының қай деңгейінде салық жинақтардың жалпы сомасы максималды болатынын анықтаңыз.

16 кесте

Процент налогового изъятия прибыли

8

12

22

29

34

37

42

Общая сумма поступлений налогов на прибыль в бюджет, млрд. руб

240

300

400

500

600

580

500

2 нұсқа. 1997 жылы доллардың 1 теңгеге шаққандағы бағамы кезіндеамерикадық фирма ресейлік с атып алушыларға 120 мың теңгеге тауар сатты. Егер доллар бағамы 25 теңгені құраса 1999 жылы американдық фирма басқа да тең жағдайларда өнімнің сол физикалық көлеміне қаншама көп (аз) доллар алады?

3-нұсқа. 1997 жылы неміс маркасының бағамы 6тенге 50тиын кезінде неміс фирмасы ресейлік сатып алушыларға 26 мың тенге ге тауар сатты. Егер неміс маркасы 12 теңге 90 тиынға тең болса, 1999 жылы неміс фирмасы басқа да тең жағдайларда өнімнің сол физикалық көлеміне қанша есе (кем) доллар алады?

4 нұсқа. Германия компаниясы неміс маркасының курсы 10 теңгеге тең кезінде 210 мың теңге бойынша ресейге автомобиль экспорттады. Автомобиль өндірісінің шығындары 10 мың марканы құрады. Рубль курсы 20% -ға төмендегенде экспорттаушының батысгерман маркасы бойынша пайдасы қалай өзгереді?

5 нұсқа . Америкалық фирма долардың валюталық бағамы 24 теңгеге тең кезінде ресейге 30 мың теңгеден тоңазытқыштар экспорттады. Бір тоңазытқыштың өндірісі мен іске қосуына 500доллар кетті. Рубль курсының 30%-ға көтерілгенде экспорттаушының доллар бойынша пайдасы қалай өзгереді.

6 нұсқа.  17-кесте негізінде Лаффер қисығын сызыңыз және салық пайдасының қай деңгейінде салықтық жинақтардың жалпы сомасы максималды болатынын анықтаңыз.

17 кесте

Салық мөлшері   %

14

20

24

27

30

33

36

39

Бюджетке түсетін салық түсімдері, млрд. тенге

300

380

450

510

540

570

560

520

 

7 нұсқа. Елде тұтынуға деген шекті бейімділік (МРС)=0,6 тең. Импортқа деген шекті бейімділік (МРО) 0,2-ге тең. Ел 200 ақша бірлігіне тауар экспорттайды. Ашық экономикадағы мультипликаторды және өндірістің тең салмақты көлемінің өзгеруін есептеңіз.

8 нұсқа. 1998-99ж.ж. аралығында елдің ЖҰӨ көлемі 300млрд.-тан 360 млрд-қа өсті. ЖҰӨ көлемінің өсу шамасын және өсу қарқынын анықтаңыз.

9 нұсқа. Елде тұтынуға деген шекті бйімділік 0,8 ге тең. Импортқа деген бейімділік 0,2 ге тең. Ел 500 ақшалай бірлікке тауар экспорттайды және 200 ақша бірлігіне тауар алып келеді. Ашық экономикадағы мультипликаторды және алғашқы тең салмақ 1200 ақша бірлігін құрағандағы өндірістің жаңа тең салмақты көлемін анықтаңыз.

 

 

8.Бақылау жұмысы тапсырмаларын орындау үлгілері.

8.1. №1 СӨЖОБ «Ұсыныс және сұраныс теориясының негіздері» тапсырмасының орындау үлгісі.

1-тапсырма

Сағызға деген сұраныс мынадай теңдеумен суреттеледі:

Qd=130-5P

Qs= -10+2P

Шешім:

1)теңестері арқылы теңсалмақты бағаны табамыз:

Qd = Qs

130-5P = -10+2P

Pравн = 20д.е.;

2)кез-келген берілген функцияджа қойылған баға арқылы теңсалмақты көлемін анықтаймыз:

Qd=130-5*20

                                                            Qd равн = 30

3)Qd-ді нөлге теңестіру арқылы алғашқы бірлікті алатын максималды бағаны табамыз:

Qd = 0

130-5P= 0

Pmax =26

4)сұраныс пен ұсыныс функциядағы жаңа бағаны (Р-21) қою арқылы бірлікке деген теңсалмақты бағаны өсіру негіздегі сұраныс көлемімен ұсыныс көлемінің жаңа түрін анықтаймыз және қорытынды шығарамыз.

5)Сатуға салық енгізу кезіндегі жаңа теңсалмақты бағаны табу үшін Qs1 = -10+2 (P-2) ұсыныс функциясын өзгертеміз. Бұл кезде сұраныс функциясын өзгеріссіз қалдырамыз, содаң соң оларды Qd = Qs1-ге теңестіреміз.

2-тапсырма

Студент ай сайынғы кіріс көлемі 300 теңге болып тұрған кезде айына 5 қорап балмұздақ сатып алды. Кірісі 60 теңгеге өскенде ол балмұздақ алуды 10 қорапқа дейін ұлғайтты. Нүктелі және доғалы әдіспен кіріс бойынша сұраныстың икемділігін анықтаңыз.

Шешім:

1)нүктелі икемділікті мына формула арқылы табамыз

Эd¹= %ΔQd

        %Δ I

 

а)  %ΔQd-ді мына формула арқылы табамыз:

 

Qd2-Qd1     ̣100%= 10-5   ̣100%=100%

               Qd1                                  5

 

б)  %Δ I-мына форула рақылы табамыз:

 

I2-I1     ̣100%= 60   ̣100%=20%

              I1                        380    

 

в) осы жерден Эd= 100%/20%=5

 

2)доғалы икемділік сол формула арқылы табылады, бірақ сұраныс пен табыстың пайыздық өзгеруін анықтау әдісі басқаша:

Эd¹= %ΔQd

        %Δ I

 

а)  %ΔQd-ді мына формула арқылы табамыз

___Qd2-Qd1  _____     ̣100%

(Qd1 +Qd2):2

 

%ΔQd= 10-5/(10+5):2 • 100% = 66,7%

 

б)  %Δ I-ді мына формуламен  I2-I1        ̣100%   

                                                    (I2+I1):2

 

%Δ I= 60/(300+360):2 • 100%=18,2%

 

в) осы жерден        Эd¹ = 66,7%/18,2%=3,66

 

Шешім: икемділік оң көрсеткішті және артық бірлікті болғандықтан, балмұздақ студент үшін қалыпты тауар. Ол балмұздақ құмар адам.                            

3-тапсырма.

Тұтынушы 60 сом көлеміндегі пайда табады және оны тек екі тауарға жұмсайды- печенье мен күлше нан. Печенье бағасы-1кг үшін 10 теңге, күлше нан бағасы-1кг үшін 12 теңгеге дейін төмендесе бюджеттік қисыққа не өзгеріссіз енеді? Оның иелу бұрышы қандай?

Шешім

1)   АВ қисығын құру үшін алдымен пайданы печенье бағасына бөлеміз, сосын күлше нан бағасына бөлеміз. V өсіндегі А нүктесі 60 теңге/10 теңге, Х өсіндегі В нүктесі 60 теңге/15 теңге=4. АВ иелу бұрышы Рх/Ру= 15/10=15 қатынасына тең.

2)Күлше нан бағасының төмендеуінен бюджеттік сызық созыла түседі, өйткені сол пайдаға одан артық күлше нан сатып алуға болады:60 теңге/12 теңге=5,  АС= Рх1/Ру= 12/10=1,2.

3)Егер күлше нан бағасының төмендеуінен тұтынушы печенье мен күлше нанды артығырақ алса, онда олар тұтынушы үшін қалыпты тауар болып табылады. Олай болса тұтынушылық теңсалмақтық нүктесі (М,N) 1-суреттегідей болады

 

8.2.                                №2 СӨЖОБ тапсырмасының орындау үлгісі «Кәсіпорын және басқару»

Бинес жоспардың негізгі көрсеткіштері:

1. Нарықтың пготенциалды көлемі. Сіздің тұтынушыларыңыз

Сатып алушының   Аудан   Сатып алушының    1-жылда мына

жасы                                                    табысы                сомаға сатып

                                                                                                                алады

 

 

 

 

 

 

 

 

Ағымдағы жылда айлар бойынша сатудағы мүмкін нарық көлемі---------

Келесі жылда     --------------------------------------------------------------------

 

2.Тауар сараптамасы

Сіздің тауардың басқа тауармен салыстырғанда ерекшелігі

Артықшылығы

Сатып алушы үшін пайдасы     

           

Мысалы, жартылай дайын өнімді сатып алушыға қайыстырып тігу      

Сатып алушының жеке ерекшеліктерін есепке алу

Қажет тауарды іздеуге уақытты үнемдеу

товара

 

3.Бәсекелестер жөнінде қысқаша мәліметтер

Фирма

Тоуар (қызметтер)

Құндылығы 

Мысалы, №1 ателье

№2 ателье

 «Әйелдерге арналған киімдер» дүкені

Сыртқы киім  

Сыртқы киім  

Сыртқы киім  

Сәнді 

Арзан  

әр түрлі    

 

 

4.Жұмысшылар штаты және олардың жалақысы.

  1. менеджмент,
  2. бухгалтер,
  3. қарауыл
  4. жұмысшылар
  5. және тағы басқалар

5.Жалпы шығындар есебі:

1.       Тұрақты шығындар: ғимарат арендасы, эксплуатациялық шығындар, әкімшілік шығындар және т.б.

2.       Ауыспалы шығындар: жұмысшылардың күндік ақысы, негізгі және көмекші материалдар бағасы және т.б..

3.       Амортизациондық шығындар. Мысалоы, сіздің құрал-жабдықтың қызмет көрсету уақыты-5жыл. Құрал бағасы 10 млн. теңге. Осыған сәйкес, әр жылы сіз өз амортизация қорыңызға 2 млн теңге жинап отыруыңыз керек және осы 2 млн теңге сіздің өнімнің бағасына жэзхәне шығындарға енгізіліп отыруы тиіс.                       

4.       басқа шығындар (склад, транспорт )

 

6.Өзіндік құнды есептеу

Сіз айна 500 өнім шығарасыз делік. Бір айға есептегенде тұрақты шығын 3 млн. теңге. Әр өнім бірлігіне 6000 теңгеден келеді. Бұдан бөлек, әр өнімге 100000 теңге аралас шығындар жұмсалады. Амортизациондық шығындарға бір айға 180 мың. Жиналуы тиіс, бір өнім үшін 360 теңгеден келеді, осылайша, өнімнің өзіндік құны 6000+100000+360=106360 теңге. Бұған транспортировка және т.б. шығындарын қосыңыз. Сонда 110000 теңге болады. Енді сіздің өніміңіздің бағасын анықтау керек.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             

7.Болжамды баға. Ол былайша қойылуы мүмкін:

а) бәсекелес бағасына сай,

б) шығындар қосу пайданың орташа пайызы,

в)өндіріс дамуын қамтамасыз ете алатын баға,                                                    

г) нақты құндылықты сепке алғандағы баға, мысалы сәнді тауар, қосымша ыңғайлылық            

д)нұсқаны таңдадық делік және 110.000+50%=165.000 бағасын орнаттық

8.Болжамды пайданы есептеу.

Шығару көлеміне көбейтілген баға алу шығындар тең болады пайдаға. Біздің жағдайда 165.000*500-110.000-500=27.500.000

  1. Салықтар 35% соманы құрады. Осыдан таза пайда:                                                                               27.500.000-0,35*27.500.000=18.000.000 болады.       

 

  1. Біз сақтандыру қоры және өндірісті ұлғайтуға ай сайын                          8.000.000 бөлеміз деп шештік. Бөлінбеген пайда 10.000.000 болады.
  2. Алғашқы салынған капиталды қанша жылдан кейін қайтара алатынымызды есептейміз?     

                 

  Алғашқы салынған капитал       

Т =  --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

        Бөлінбеген пайда        

           

            Біздің жағдайда, егер салынған капитал 60 млн.-ды құраса, онда

 

                 60млн 

Т =  ----------------------------------------------------------------------------------------------

                                   10 млн*12

12.Тауарды тарату түрі. Таңдалған түрді дәлелдеу.        

                                

  1. Арнайымамандандырылған дүкен
  2. әмбебап дүкен
  3. күнделікті сұраныс тауарлар дүкені   
  4. жәрменкеде, жүк көлігіндегі сауда
  5. пошта бойынша сұранысқа ие тауар саудасы
  6. қоймадағы сауда    
  7. коммивояжерлер арқылы сауда           
  8. каталог ьойынша сауда,
  9. көтерме сатып алушылар арқылы сауда

 

13. Өз тауарыңызға қандай жарнама бересіз?

 

Жарнама құралдары

  1. Баспа жүзінде (орталық баспа, жергілікті газеті),
  2. радио (орталық бағдарламалар, жергілікті)
  3. жарнама қалқандары, фотощиты, фото,
  4. қоғамдық көліктердегі планшеттер                                        
  5. тауар көрсететін орындар, оларды жабдықтау
  6. электрлі, жарықты жарнамалар

 

      Бизнестің жоспары сізге қанша ақша қажет екендігін бірден түсіне алатындай етіп құрылуы тиіс. Оларды пайдалану қалай жоспарлануда? Осы жобаның нәтижелі болуының көрсеткіштері қалай бағдарланды? Тәуекелге бару және тәуекелге барудың сақтандыру нұсқалары қандай? Осындай сұрақтарға жауап бере алатындай болуы керек.

 

 

8.3. №3СӨЖОБ тапсырмасының орындау үлгісі «Кәсіпорынның шығындары мен табысы»

Шешу үшін негізгі формулалар мен шешу үлгілері:

Бірінші және екінші тапсырмаға

1) TC=FC+VC.   Егер VC=0,  то ТC=FC

 

2)      ATC= TC/Q;  ATC = FC/Q+VC/Q;

 

3)      AVC = VC/Q;  AFC = FC/Q;

 

4)      MC =TCn – TCn-1/Qn - Qn-1;  MC = VCn-VC n-1/ Qn - Qn-1

 

5)      Теңдік шарты: МС = МR

6)      Жетілген бәсеке жағдайында  Р = АR = МR

7)MR = TRn – TR n-1/ Qn - Qn-1 ; TR=PּQ   

8)пайда   (шығын) = TR-TC

 

Үшінші тапсырмаға:

1)    А фирмасының пайдасына мына формула бойынша: (PA - АТС) • QA

    ( 1, 9 а нұсқа үшін);

2)    Б фимасы үшін мына формула бойынша  : (РБ - АТС) • QБ

    (1, 9,б нұсқа үшін);

 

3)    AP=TP/L;   MP= TPn - TPn-1/ Ln-Ln-1 ( 5,8 нұсқа үшін);

4)    ТС = Р • Q, прибыль (убытки) = TR-TC ( 2,7 нұсқа үшін);

 

3 тапсырманы шешу үлгісі (3,4,6 нұсқа үшін).

      Әр қайсысы ай сайын 500 теңге көлемінде еңбекақы алып, инженерлік жұмыс істейтін ері мен әйелі өздеріне жеке жұмыс ашпақшы болып шешті. Бұл үшін олар өз есепшотынан 20 мың теңге бөлді (банкдегі жылдық пайыз 20%) және қажетті материалдар мен құрал-саймандар алды, сонымен қатар автокөлік жөндеу үшін екі жұмысшы жалдады. Әрбір жұмысшының бір айдағы еңбек ақысы 400теңгені құрады. Шеберхана есебінде олар өз гарждарын қолданды. Басқа гаражды жалдағанда бұл оларға жылына 2 мыңға шығын келтіретін еді.

Егер бір жылдағы пайда 27600 теңгені құрағаны белгілі болса, айқын және айқын емес шығындарды, бухгалтерлік және нақты табыстарды анықтау.

Шешім:

1)      Бір жылдағы айқын шығындар бұл өндірістің жеткізіп беруші факторларына кеткен төлемдер. Олар: 20000+2 • 400 •12=29600

2)      Өз сесепшоттарынан ақша алу арқылы жанұя 20%ды алудан бас тартты, яғни жылына 4000.                                                                                                                    Бұл сома фирманың альтернативті шығындарына кіреді. Оларды альтернативті түрде үздік пайдалана алғанда бірқатар ақшалай пайда әкелетін табыс ретінде көре аламыз. Бұл сома фирманың айқын емес шығындарына кіреді.

3)      Сонымен қатар айқын емес шығындарға бұрын алған немесе кәсіпкерлік қызметтен бас тартқан жағдайды қайтадан алуға болатын ері мен әйелінің  еңбек ақылары да кіреді.

4)      Жанұя өз гаражын жалға беру және жылына 2 мың теңге алу мүмкіндігінен бас тартты. Бұл сома кәсіпкерлік қызметті жүргізу үшін гаражды қолданудағы айқын емес шығындарды құрайды. Осыдан келіп айқын емес шығындар  4000 +2 • 500 • 12 + 2000 = 18000-ға тең болады. Егер от басының жылдық табысы 47600 тенгені құраса, онда экономикалық пайда нөлге тең болады: ТR - ТС (явные + неявные)= 47600-(29600+1 8000)=0

Бухгалтерлік пайда  = 47600-29600=18000

Қалыпты пайда      - бұл отбасылық кез-келген басқа іске өз қорын салғандағы көретін пайдасы. Оған қордан алынбаған пайыз (4000 тенге) және гаражды жалға бергенде (2000 тенге).                                                                                                              

 

8.4.СӨЖОБ тапсырмасының орындау үлгісі «Ұлттық экономика жүйе ретінде»

 

Тапсырмаларды шешу үлгілері және негізгі формулары 

 

Бірінші тапсырмаға

1)  ЖҰӨ - сол ел азаматтары мен фирма иелігіндегі өндіріс факторларының көмегімен өндірілетін барлық түпкі қызметтердің нарықтық бағасы. Барлық табыстар сомасы бойынша ЖҰӨ=                  Z+R+K+P+A+Nб

2)      ТҰӨ = ЖҰӨ - А

3)      ҰТ = ТҰӨ - бизнеске салынған қосымша салықтар

4)      ЖТ= НД – (бөлінбеген пайда, табысқа салық )+трансфертті төлемдер

 

 

Екінші тапсырмаға

Лоренц қисығын құру үшін Х осі бойынша отбасы пайызын қалдырамыз, ал У осіне пайда пайызын. Тұрғындар тобы осте өте аз қамтамасыз етілгендерден бастап ең байларға дейін орналасады. Егер де тұрғындардың барлық тобы тең табысқа ие болса, онда тұрғындардың 10%-на 10% табыстан келеді, тұрғындардың 20%-на ---20% т.с.с. Абсолюттік теңдік қисық түрінде ОЕ биссектрисасымен берілген (2-сурет).

Дәлелдік теңдік қисығы тұрғындардың әрбір 10%-на келетін табыс пайыздары туралы мәліметтер негізінде құрылады. Егер тұрғындардың төменгі бірінші бөлігі барлық табыстан 2,3% алса, онда қисықтық түрде бұл А нүктесі болады. В нүктесін алу үшін тұрғындардың алғашқы 10%-ның табысының пайызының тұрғындардың екінші 10%-ның табысымен қосу қажет (мысалы, 2,3%+4,5%) және т.б.

            Теңсіздік деңгейі Джини шамасының көмегімен анықталады. Ол OABCDKLMNPE фигурасы ауданының (2 суретте)                        ОEG үшбұрыш ауданына қатынасы ретінде есептеледі. Лоренц қисығынан төмен жатқан фигураның ауданын анықтау үшін ОА, АВ және т.с.с. нүктелерді тік қисықтармен қосамыз. Х осіне перпендикуляр түсіреміз және А,И,Д,С нүктелерінен төмен жатқан фигуралар ауданын анықтаймыз.

 

 

 

 

SOAA' = ½ 10%  • 2,3 %

SOBB'A  үшбұрыштар мен тікбұрыштардан тұрады

SBCC'B'   үшбұрыштар мен тікбұрыштардан тұрады

Фигуралардың барлық аудандарын қосып,  S2  фигурасының ауданын табамыз

Үшбұрышының ауданын мына формула бойынша табамыз

½ • 100% • 100% = 5000

Осыдан келіп Джини индексі   SOEG – S2 / SOEG –ға тең

 

Үшінші тапсырмаға

1) ИПЦ = ΣPt • qкорзины / ΣPо • qкорзины   (  9 нұсқа үшін)

1)      Жұмыссыздық деңгейі=жұмыссыздар саны/ жұмыс күшінің жалпы саны       ( 1 нұсқа үшін)

2)       Оукен заңы. У* - У  = β (U-U*)    ( 2 нұсқа үшін)

   У*

3)      Өсу қарқыны= өсу коэффициент 100%-ға көбейтеміз

Өсіп арту қарқыны= өсу қарқыны  алу 100% ( 5,8 нұсқа үшін)

4)      ЖҰӨ – ел ішіндегі өндіріс факторлары арқылы өндірілген барлық түпкілікті тауарлар мен қызметтердің нарықтық бағасы   ( 3 нұсқа үшін);

5)      Базалық жылдағы номиналды ЖҰӨ нақты ЖҰӨ-ге тең    ( 4 нұсқа үшін)

Ағымды жылдағы нақты ЖҰӨ   = ағымды жылдағы ЖҰӨ   / индекс цен

Баға индексі 100+бір жылдағы бағаның өсу қарқыны

 

ЖҰӨ относителді                 Δнақты    ЖҰӨ 

өзгеруі                =                                                                   • 100%

                                  базалық мерзімдегі нақты ЖҰӨ 

 

8) Фирма 6 мың теңгеге тоңазытқыш сатып алып, оны жалға бермекші. Ол  оған 2 жыл көлемінде 2 мың теңге таза табыс әкелетін болады, содан соң 2 жылдың соңында фирма оны 3 мың теңгеге сатпақшы. Банктік пайыз                                                                    12%-дық қойылымында, тоңазытқыш үшін қандай соманы төлеу керектігін анықтаңыз (6,7 нұсқа үшін)

 а) 1,2-жылдағы дисконт коэффициентін табамыз:                         

      Kg1 = 0,893;

      Kg1 = 0,797;

б) әр жылдағы дисконтталған табыс анықтаймыз:

Табыс1 = 2тыс. • 0,893 = 1786

Табыс2 = 2тыс. • 0,797 = 1594

Сатудан түскен табыс = 3тыс. • 0,797 = 2391

в)барлық дисконтталған табыстарды қосамыз 1786+1594+2391

г) шешім: дисконтталған табыс сатып алу бағасына қарағанда кем. Осыған орай, сатып алу пайдасыз деп табамыз.

 

8.5. СӨЖОБ тапсырмасының орындалу үлгісі «Нарықтық экономикадағы мемлекет»

Бірінші тапсырмаға

1 кесте мәліметтер негшізінде өндірістің теңсалмақты көлемін есептеу және  C; C+I; C+I+G;  C+I+G+NX қисықтарын құру

1 кесте 

Өндіріс пен табыс деңгейі     (V)

1200

1300

1400

1500

1600

1700

1800

1900

C

1240

1300

1360

1420

1480

1540

1600

1660

I

160

160

160

160

160

160

160

160

G

40

40

40

40

40

40

40

40

NX

40

40

40

40

40

40

40

40

 

Шешім:

1)         Өндіріс көлемін тұтынумен салыстыру әдісін қолдана отырып өндірістің теңсалмақты деңгейін табамыз, сосын  (С + I), сосын   (С + I + G) және т.б.

а)          V = С,  V = 1300 тең кезінде;

б)         V = (С + I), V = 1700 тең кезінде;

в)         V = (С + I + G), V = 1 800 тең кезінде;

г)          V = (С + I + G + NX), V = 1900 тең кезінде.

1)      Мультипликатор білімін қолдана отырып

                        М = 1/1-MPC;  M=1/1-0,6=2,5; MPC = Δ C/ΔV= 60/100=0,6

Анықтаймыз:

а) инвестиция өзгерісі өндірістің теңсалмақты өзгерісіне қалай әсер етеді (V1):

V1 = V + М • I ;

V1 =1300 + 160 • 2,5 = 1700;

 

б)         мемлекеттік сатып алушылар өндірістің теңсалмақты көлемінің өзгеруіне қалай әсер етеді:

 

                                   ΔV = G • M = 40 • 25 = 100

                                    V2  = V1  + ΔV

 

Осыған орай, V2  = 1700 + 100 = 1800

в) таза экспорт өзгерісі өндірістің теңсалмақты көлемінің өзгеруіне қалай әсер етеді:  

ΔV = NX • M = 40 • 2,5 = 100

                                                           V3  = V2  + ΔV

 

осыдан V3  =1800+100 = 1900

 

 

5)      График құрамыз


 

Екінші тапсырмаға

            Германия фирмасы 8 мың доллар баға бойынша АҚШ-қа автокөліктер экспорттады. Валюталық курс 1 долл.= 1,5 нем. маркасын құрады. Бір автокөлікке кеткен кәсіпорын шығыны 7 мың марканы құрады. Марканың курсы 40%-ға көтерілсе, неміс маркасымен есептелген экспортер пайдасы қалай өзгереді?                                                                                    ( 4,5 нұсқа үшін).

Шешім:

а) автокөлік бағасы қанша марка болатынын табамыз 8 тыс. • 1,5 = 12 тыс. марок;

б) пайда көлемін табамыз: 12 тыс. марок – 7 тыс. марок;

в) марка курсы көтерілгенен кейінгі жаңа валюталық бағамды есептейміз:

                        1 долл. = 1,5 – 1,5 • 1,4, или 1 долл. = 0,9 нем. марки;

г) бағам өзгерісінен кейінгі маркамен есептегендегі түсімді табамыз:  8 мың. • 0,9 = 7,2 мың. марка;

пайда 7,2 –7,0 тыс. = 0,2 мың. марка құрайды

 

 

ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ  

                                

 

Негізгі әдебиеттер:

1.Аубакиров Я., Ескалиев М. Экономикалык теория. Алматы, 1994г.

2.Жатканбаев Е.Б. Методология исследования экономики. Учеб. Пособие.Каз.гос.нац.ун-т.им.Аль-Фараби.Алматы-Қазак Университеті 1999 г.

3.Райымқұлұлы С. Экономикалық теория негіздері.- Шымкент, ОҚМУ, 2005

4.Гайнуллин Ф.Р. Введение в экономическую теорию: Учеб. пособие. Алматы, 1997 г.

5.Мауленова  С.С.,  Бекмолдин  С.Қ.,  Қүдайбергенов  Е.Қ.   Экономикалык теория:   Оку  куралы.-Алматы: Экономика, 2003 ж.

6.Шеденов  У.К.,  Сагындыков  Е.Н.,  Байжомартов  У.С.,  Жүнісов  Б.А.,  Комягин   Б.И.   Жалпы экономикалық теория Проф. Шеденов У.К. редакциясымен. Алматы-Актөбе, 2002 ж.

7.Осипова Г. М. Экономикалык теория негіздері. Алматы, 2002 ж.

 

Қосымша әдебиеттер:

1.      Борисов Е.Ф. Экономическая теория, Юрист-М. 1997г.

2.      Борисов Е.Ф., Волков Ф.М. Основы экономической теории. МЛ 992г.

3.      Блаут М. Экономическая мысль в ретроспективе. М. 1997г.

4.      Добрынин А.И., Тарасевпч Л.С. Экономическая теория. Санкт-Петербург, 1999г.

5.      Журавлёв Г.П. Вводный курс по экономической теории. М. 1997г.

6.      Всемирная история экономической мысли. В-ти т.М. 1987г.

7.      Долан Э., Линдсей Д. Рынок: микроэкономическая Модель/Пер. с анг. СПб. 1992

8.      Курс экономической теории. Алматы, Университет «Кайнар». 1994г.

9.      Камаев В.Д. и коллектив авторов. Учебник по основам экономической теории. М. «Владос»,1995г.

10.  Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег.М.1973.

11.  Куликов Л.М. Основы экономических знаний. МЛ 1997г.

12.  Курс экономической теории./Под. Ред. Сидоровича А.В.МЛ 1997г.

13.  Рузавин Г.И. Курс рыночной экономики. ЮНИТИ м. 1994г.

14.  ЛившицЛ.Я Введение в рыночную экономику. М. 1992г.

15.  Макконнелл   К.Р.   Брю   С.Л.   Экономикс:   приицнпы,   проблемы,   политика.    В   2-х   т.Пер.с анг.М.1992г.

16.  Маршал А. Принципы политической экономики. МЛ 1983г.

17.  Маркс К. Капитал. соб.соч. 1983г.

18.  Милль Д.С. Основы политической экономики. МЛ 1980г.

19.  Самуэльсон П. Экономика. МЛ 1994г.

20.  Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. МЛ 1962г.

21.  Современная экономика/Под.рсд. Мамедова О.Ю.МЛ 1996г.

22.  Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика./Пер. с аиг.М. 1993г.

23.  Хейне П. Экономический образ мышления. МЛ 1993г.

24.  Хойер В. Как делать бизнес в Европе. МЛ 1990г.

25.  Чепурин М.Н. Курс экономнческой теории. МЛ 1997г.

26.  Шишкин А.Ф. Экономическая тсория. В 2-х т. МЛ 1996г.

27.  Гайнуллин Ф. «Основы экономической теории». Учебное пособие. Алматы «РІІК». 1998.

28.  Алиев У. Ж.. «Типовая программа по курсу» теоретическая экономика для студентов  вузов.Алматы, 1996г.

29.  Основы экономической теорий. Учебное пособие/ Под ред. В.Д.Камаева- Москва, 1996 г.

30.  Соколь Б.И. Экономическая теория. Издательство Санкт-Петербургского университета. 2002 г.

31.  Учебник по основам экономической теорий. Камасв В.Д.   Москва, 1995 г.

32.  Амбарцумова,Стерликов Ф.  Экономическая теория в вопросах и ответах.  Часть   1.2.3.  Киров «Вятка»1994г.

33.  Борисов    Е.В,    Волков    Ф.М.    Основы    экономической    теории.    Уч.пособие    для    средних спец.учеб.заведенин Москва. 1994.

34.  Иокин В.Я «Экономическая теория» Москва. 2000г

35.  . Курс экономической теории. Учебник под ред. М.Н.Чепурина, Е.А.Киселсвой.Киров: «АСА», 2002г

36.  Сажина М.А, Чибриков Г.Г. Экономическая теория. Учебник для вузов. Москва, 1998г.

37.  Теоретическая экономика. Политэкономия: Учебник для вузов / Под ред. Г.П. Журавлевой и Н.Н.Мнльчаковой. -М.: Банки и биржи. ЮНИТИ, 1997.

38.  Экономическая теория: Практикум /под ред. Н.И.Базылева, Л.В. Воробьевой. 2-ое изд., перераб. и доп. - Минск: БГЭУ, 2000.

39.  Шеденов   У.К.,   Сагиндиков   Е.Н.,   Байжомартов   У.С.,   Жунусов   Б.А..   Комягин   Б.П.   Общая экономическая теория./ Под ред. проф. Шеденова У.К. Алматы-Актобе, 2002

 

 

Сөздіктер:

1.      Үлкен экономикалық сөздік.

2.      Үлкен экономикалыө орысша-қазақша сөздік. Тоқсабай С.Р. А., 1999 ж.

3.      Бухгалтерлердің шағын орысшаө-азақша аңықтама сөздігі. Арын Е.М.ред. А., 1999 ж.

4.      Қазіргі күнгі экономика ьойынша орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Оразалин К.Ж. А., 2001 ж.